Nhà thơ Đỗ Trung Lai: Nên tách Bộ GD-ĐT thành 2 Bộ như trước đây!


Trăn trở với giáo dục nước nhà, kể cả nhà thơ cũng có những tư duy riêng của mình. BigSchool trân trọng các ý kiến vì sự nghiệp giáo dục. Sai hay Đúng? Nhiều chuyên gia giáo dục sẽ có ý kiến. Suy tư này cũng đáng để chúng ta luận bàn.

Nhà thơ Đỗ Trung LaiNhà thơ Đỗ Trung Lai

Nghĩ từ chuyện Ăn - Học

Niềm hạnh phúc lớn lao nhất của trẻ con và vì thế, thành ra của cả xã hội, là chúng được “Ăn - Học” tử tế.

Ăn, thì do nước ta vốn nghèo, các cụ xưa đặt ra công thức tối thiểu: “Cơm ba bát, áo ba manh/ Đói không xanh, rét không chết” - hơn thì tốt, không thì cứ thế là tạm đủ để sống mà đi học được rồi.

Học, thì các cụ không có công thức tối thiểu. Các cụ ta nói: “Bể học vô bờ”. Lê Nin nói: “Học! Học nữa! Học mãi!”. Cũng là giống nhau mà thôi: Học, thì tối đa.

Chính vì nghèo mà vẫn ham học nên ta mới được tiếng là dân tộc “hiếu học” và đã nâng việc học thành “Đạo” - “Đạo học”. Đó là “Đạo” của các “Đạo”. Tại sao lại thế?

Ấy là vì, “Đạo học” truyền dạy đạo lý- “Đạo làm người”- và truyền dạy nghĩa lý- tri thức- để người ta, đặc biệt là trẻ con, “thành người” nhanh hơn là khi chưa có “Đạo học”- khi loài vượn phải tự nhiên tiến hóa ở thuở hồng hoang. Chỉ cần mấy chục năm của đời mình, một người theo “Đạo học” tử tế có thể trưởng thành hơn cả bao triệu năm “vô học” thời chưa có chữ.

Thế rồi, từ “Đạo học”, những người ưu tú và độc đáo lắm, mới lập ra các “Đạo” khác, nhằm đến những mục tiêu khác hẹp hơn, “cục bộ” hơn, nhọn sắc hơn hoặc... vụ lợi hơn. Ngay cả nhà thờ và nhà chùa, xưa nay cũng đều kết hợp dạy chữ cùng với truyền “Đạo”, tức là vẫn luôn duy trì nguyên tắc của “Đạo học”. Có thể nói, các “Đạo” khác đều là kết quả “phái sinh” của“Đạo học” vậy!

“Nhân bất học bất tri lý”, “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn/ Phần nhiều do giáo dục mà nên”, “Không thầy đố mày làm nên” v.v..., những châm ngôn- nguyên tắc ấy, đều là từ “Đạo học” mà ra và đều dùng để đề cao sự “dạy” cùng sự “học” trong “Đạo học”, tức là đề cao “chỗ đứng” của các thầy cô (theo cả nghĩa hẹp lẫn nghĩa rộng) và chỉ rõ “chỗ ngồi” của các trò (cũng theo cả nghĩa hẹp và rộng).

Thầy thì có “Đạo làm thầy”. Trò thì có “Đạo làm trò”. “Thầy giỏi/trò ngoan” là tiêu chuẩn phấn đấu của nền giáo dục. Giỏi và ngoan ở đây cũng phải được hiểu theo nghĩa rộng.

“Đạo làm thầy” lấy sự truyền dạy đạo lý và nghĩa lý làm căn cốt, hầu giúp các trò (và cả xã hội) nhiều tốt- ít xấu, nhiều tri thức-ít ngu tối- nhiều phải-ít trái, nhiều cao cả-ít thấp hèn, nhiều ung dung-ít cùm trói, nhiều khoan dung-ít hận thù, nhiều quân tử- ít tiểu nhân, nhiều giá trị- ít giá cả v.v…Thầy mà đạt đến độ “Đạo cao đức trọng” (Tài cao đức lớn) mới thật là người thầy hoàn hảo.

“Đạo làm trò” dạy người ta nhớ, thầy còn hơn cả cha- Quân (vua), sư (thầy) rồi mới đến phụ (cha). “Qua sông thì bắc cầu kiều/ Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy”, phụ huynh nào mà không biết câu ấy. Nhưng chỉ nói “hay chữ”, là hơi nghiêng về việc học nghĩa lý mất rồi! Bên chiếc cánh nghĩa lý, phải có chiếc cánh đạo lý, để trí tuệ và tâm hồn luôn được song hành. Một tâm hồn nghèo nàn, cằn cỗi chính là mảnh đất tốt để tội lỗi sinh sôi. Một tâm hồn cao đẹp, phong phú sẽ biến trí tuệ thành công cụ tuyệt vời phụng sự nhân quần, trong đó có gia đình mình và biết xa lánh mọi tội lỗi. “Đạo học” truyền thống vốn là thế. “Đạo học” bây giờ còn có được thế không? Cần bổ sung những gì? Đó là những câu hỏi làm nhức đầu/ mất ngủ, cho bao phụ huynh và cả các thầy/ trò nữa.

Chỉ dạy và học kiến thức thời thượng, phân biệt đối xử giữa các “môn chính” và “môn phụ” từ bậc phổ thông, là vô cùng nguy hiểm! Ví dụ, “Kém Văn, dốt Sử, ngại Địa lý” thì sao có thể học tốt môn “Giáo dục công dân”? Nhiều thầy/ cô còn ham viết SGK dài và… nhạt để nhận nhiều nhuận bút, thì sao trò lại có thể “cô đọng”, “hàm súc”? Rồi chính con cháu các thầy/ cô ấy cũng lại phải học (và sau này lại viết) những SGK ấy thôi! Thầy/ cô còn tìm mọi cách để cả lớp phải “học thêm” nhằm tăng thu nhập, thì trò khó giữ được tâm hồn cao đẹp và vì thế, làm sao trò giữ được vẻ nghiêm ngắn của “Đạo làm trò”?

Học trò, học xong bậc phổ thông thì phải đủ kiến thức phổ thông nhưng cũng đủ cả sự mạnh mẽ/đẹp đẽ về tâm hồn và thể chất, để sẵn sàng cho những lựa chọn phía trước, khắc nghiệt nhưng đầy thú vị. Trong 18 năm đầu đời này, nhà trường phổ thông có vai trò vô cùng quan trọng, và các thầy/cô ở bậc học này phải là các tấm gương sáng để mọi trò soi vào mà “sửa mình”, tức là chuẩn bị tri thức/ tư thế/ nhân cách, “buộc chặt dây giầy”, tiếp cận “vũ môn” và sẵn sàng vượt qua nó, bước vào giai đoạn mới: Học nghề hoặc học đại học, rồi “lập nghiệp”.

Đến đây thì trường phổ thông không thể “can dự” trực tiếp vào cuộc đời của các em được nữa. Thời buổi và tương lai phía trước, đặc biệt là cơ cấu nền kinh tế tương lai và từ đó, là cơ cấu nghề nghiệp của nó, vẫy gọi các em, trao cho các em quyền lựa chọn.

Một cơ cấu kinh tế có tương lai với nhiều việc làm, một cơ cấu nghề ổn định và phong phú, một thị trường lao động mở với vô số cơ hội..., tóm lại là, một “chiến lược” kinh tế/ xã hội vĩ mô đúng đắn, sẽ quyết định sự đúng đắn của “chiến lược” đào tạo sau phổ thông. Không thể “bắt” khâu đào tạo sau phổ thông phải đào tạo nguồn nhân lực hợp lý khi mà cả quốc gia vẫn còn đang mù mờ về “chiến lược” kinh tế/ xã hội và từ đó, còn đang mù mờ về cơ cấu nghề nghiệp “chiến lược” được!

Cho nên, trước hết, Chính phủ phải hoạch định tốt “chiến lược” kinh tế/ xã hội/ khoa học quốc gia/ vĩ mô, tạo “bản đồ” khái quát cho một thị trường lao động tương lai ổn định mà vẫn năng động với nhiều cơ hội làm việc.

Sau đó, Bộ Giáo dục & Đào tạo dựng kế hoạch đào tạo nguồn nhân lực theo “chiến lược” ấy, với quy mô - mục tiêu - cơ cấu hợp lý nhất.

Sau nữa, căn cứ vào kế hoạch của Bộ, các trường/ trung tâm đào tạo sau phổ thông, phối hợp với các đối tác có nhu cầu về nguồn nhân lực, xây dựng chương trình nghiên cứu và đào tạo cụ thể riêng, theo năng lực và quyền tự chủ của mình, đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động về số và chất lượng nhân lực được đào tạo, chống “thừa thầy thiếu thợ” (hoặc ngược lại) như lâu nay. Chỉ khi ấy, mối quan hệ cung/ cầu nhân lực trong thị trường lao động vĩ mô mới cân bằng, và khâu đào tạo sau phổ thông mới phát huy hết tác dụng.

Đến đề xuất cá nhân

Đến đây, lại càng thấy rõ, hai nhiệm vụ: Giáo dục phổ thôngĐào tạo sau phổ thông của Bộ Giáo dục & Đào tạo là rất khác nhau về tính chất:

Giáo dục phổ thông là truyền dạy kiến thức phổ thông và định hình tâm hồn, tâm lý, nhân cách con người giai đoạn “tiền công dân” một cách bắt buộc.

Đào tạo sau phổ thông là đào tạo các lớp “công dân mới” thành nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động, theo kế hoạch thuộc “chiến lược” kinh tế/ xã hội/ khoa học quốc gia, trao nhiều khả năng lựa chọn cho các lớp “công dân mới” nói trên. Đó là chưa kể, Đào tạo sau phổ thông còn phải kết hợp với nghiên cứu khoa học, liên kết cả trong và ngoài nước để tiệm cận trình độ đào tạo quốc tế.

Cuối cùng, do tính chất quá khác nhau của Giáo dục phổ thông bắt buộc và Đào tạo sau phổ thông theo thị trường lao động vừa nói, chắc là nên tách Bộ Giáo dục & Đào tạo (trở lại) thành hai bộ: Bộ Giáo dục và Bộ Đào tạo nhân lực.

Để như hiện nay là không hợp lý và gây rất nhiều khó khăn trong việc quản lý nhà nước, cho cả bên giáo dục lẫn bên đào tạo. Ví dụ, chỉ riêng mấy việc: Lo cải tiến SGK, tập huấn giáo viên, tổ chức thi cử, tranh cãi về lương bổng giáo viên và chống tiêu cực/ bạo lực học đường, tranh cãi xem nên dạy mấy thứ ngoại ngữ ở các cấp học phổ thông... thì cả Bộ này đều đã “ốm” rồi!

Làm được thế, có lẽ, một mùa xuân mới sẽ về, với nền học vấn nước nhà.

Nhà thơ Đỗ Trung Lai.

BigSchool: Nhà thơ Đỗ Trung Lai đã đến thăm BigSchool và chia sẻ quan điểm của mình

Nhà thơ Đỗ Trung Lai chia sẻ cùng TS. Lê Thống NhấtNhà thơ Đỗ Trung Lai chia sẻ cùng TS. Lê Thống Nhất