Một nhà giáo, một nhà khoa học... lặng thầm

  • 22/02/2018 | 09:00 GMT+7
  • 2.495 lượt xem

Hai nhà giáo lão thành, tuổi xấp xỉ nhau, cùng dạy ở khoa Ngữ văn ĐHSP Hà Nội, thật ngẫu nhiên, mất cách nhau vài ngày và được tổ chức tang lễ trong cùng buổi sáng 28 tháng Chạp. Đó là thầy Nguyễn Đăng Mạnh và thầy Nguyễn Đình Cao.

Đã có nhiều bài viết của học trò, đồng nghiệp về thầy Nguyễn Đăng Mạnh. Dưới đây, xin chia sẻ với các bạn, bài viết của TS. Lê Hữu Tỉnh, nguyên Phó Tổng biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam về thầy Nguyễn Đình Cao.

1. Bồi hồi nhớ lại

Thầy Nguyễn Đình Cao (1931 - 2018)Thầy Nguyễn Đình Cao (1931 - 2018)

Trái tim của nhà giáo lão thành Nguyễn Đình Cao, người thầy nhân hậu và mẫu mực, một nhà khoa học say mê, tâm huyết với văn chương chữ nghĩa...đã ngừng đập vào 21h 56 phút ngày 11/2/2018 (26 tháng Chạp Đinh Dậu) giữa một ngày đông lạnh giá.

Thầy Nguyễn Đình Cao  sinh ngày 14 tháng 01 năm 1931 tại làng Áng Sơn, xã Ninh Hòa, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình trong một gia đình danh tiếng. Từ năm 1948 - 1952, thầy phục vụ trong quân đội, từng là thư ký Ban chính trị, trung đoàn 77 Thanh Hóa, tham gia Đoàn kịch chiến sỹ thuộc Phòng chính trị, Bộ tư lệnh Liên khu IV, vào công tác ở vùng địch hậu Bình Trị Thiên, là Phóng viên báo "Vệ quốc quân" phân khu Bình Trị Thiên và Trung Lào, công tác tại mặt trận Bình Trị Thiên, là Cán bộ Phòng chính trị, Bộ tư lệnh Liên khu 4. 
Năm 1952 - 1953, thầy là học viên, rồi ủy viên Hiệu đoàn trường Trung cấp sư phạm Liên khu 3. 
Từ năm 1953 - 1956, thầy làm giáo viên, rồi Hiệu trưởng trường PT Cấp II Nguyễn Quốc Ân, Ninh Bình. Năm 1956 - 1958, thầy làm giáo viên, rồi Hiệu trưởng Trường cấp II Thanh Oai, kiêm Bí thư chi bộ, Ủy viên Ban Chấp hành Công đoàn huyện Thanh Oai – tỉnh Hà Đông cũ. Năm 1958 - 1959, thầy làm Hiệu trưởng trường PT Cấp II huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Đông. 
Từ năm 1959 - 1961, thầy về học tại trường ĐHSP Hà Nội; rồi từ tháng 8 năm 1963, thầy là giảng viên Bộ môn Lý luận văn học, Khoa Ngữ Văn trường ĐHSP HN. Năm 1963 - 1965, thầy là cán bộ giảng dạy Nga Văn, kiêm Bí thư chi bộ Ngoại ngữ Trường ĐHSP HN. 
Từ năm 1966 - 1969, thầy được Bộ Giáo dục cử đi công tác tại Liên Xô, làm công tác biên dịch tại Đài phát thanh Mạc Tư Khoa. 
Từ năm 1969 - 1974, thầy là Cán bộ giảng dạy Nga Văn, rồi Tổ trưởng chuyên môn Phòng nghiên cứu khoa học, Trường ĐHSP Hà Nội. 
Từ năm 1996 - 1997, thầy được cử đi làm công tác Tuyên giáo giáo dục tại Viêng Chăn - CHDCND Lào. 
Từ năm 1997 thầy trở về làm việc tại bộ môn Phương pháp dạy học Văn và tiếng Việt - Khoa Ngữ văn Trường ĐHSP HN, rồi năm 2000 nghỉ hưu tại Trường. 
Thầy nguyên là phó trưởng bộ môn Tiếng Việt 2, tiền thân của bộ môn Phương pháp dạy học Tiếng Việt - khoa Ngữ văn ĐHSP HN.

Một cuộc đời với 88 năm buồn vui trần thế, một nhà giáo lão thành có hơn 40 năm gắn bó với bục giảng, một đảng viên lão thành với gần 70 tuổi Đảng...

Tôi quen biết thầy Nguyễn Đình Cao từ dạo thầy trò cùng lên dạy ở khoa Ngữ văn ĐHSPHN2 Xuân Hòa vào năm 1976. Lúc đó, thầy và tôi là người Trường 1 dạy ở Trường 2, cùng các anh chị: Nguyễn Ngọc Diệu, Nguyễn Quang Ninh B, Nguyễn Tiến Mâu..., trong cùng một bộ môn gọi là Tiếng Việt - Làm văn. Cọc cạch đạp xe đường dài, cơm niêu nước lọ, cộng khổ đồng cam..., thầy trò anh em gần gũi, thân thiết như người trong một gia đình.
Mới đó mà đã gần nửa thế kỷ trôi qua...

Gần đây, sức khỏe của thầy suy giảm vì tuổi tác, vì bệnh tật. Vóc hạc mảnh mai, nhưng thầy giọng vẫn vang, nói năng vẫn rành rẽ, khúc chiết. Đặc biệt là tinh thần, ý chí lao động khoa học vẫn sục sôi, đam mê, tâm huyết...Thầy bị "bệnh già", người cứ héo dần, khô kiệt. Chiều chủ nhật 26 tháng Chạp, tôi vào bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an thăm thầy. Cô Việt (vợ thầy) nói to: "Tỉnh đến thăm đấy, ông nhận ra không?" Thầy vẫn láng máng nhận biết, gương mặt như dãn ra, mắt ứa lệ...Mấy tiếng sau, thầy ra đi mãi mãi...

2. Thầy Nguyễn Đình Cao - xuất thân

Thầy Nguyễn Đình Cao xuất thân trong một gia đình trí thức. Thân sinh thầy là bác sĩ chuyên trị bệnh cứu người, sinh được 16 người con, trong đó có 5 người tham gia Kháng chiến chống Pháp. Gia đình được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng danh hiệu Gia đình vẻ vang.

Trong các anh chị em, một số người là những tên tuổi lớn trong giới khoa học, giới văn hóa nghệ thuật. Anh trai cả của thầy là GS. Nguyễn Lương Ngọc, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐHSP Hà Nội 1, một thời từng là thành viên của nhóm "Xuân Thu nhã tập", một trong những nhà khoa học đặt nền móng cho bộ môn Lý luận văn học ở Việt Nam. Một người anh trai khác là GS.TSKH Nguyễn Đình Quang, Nghệ sĩ Nhân dân, Đạo diễn sân khấu, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa-Thông tin. Em trai thầy là GS.TS, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Ngọc San, nguyên Trưởng bộ môn Hán Nôm, khoa Ngữ văn ĐHSPHN. Trong các cháu ruột của thầy, phải kể đến diễn viên điện ảnh Thụy Vân, một cái tên xa lắc, nổi tiếng từ những năm 70 của thế kỷ trước với vai chị Vân, chị của trung úy Phương, trong bộ phim "Nổi gió", kịch bản văn học của Đào Hồng Cẩm. Cũng phải nhắc đến một người cháu khác của thầy, một tài tử điện ảnh đang sung sức: Tùng Dương, người từng vào những vai phản diện thành công trong một số bộ phim Việt. Tùng Dương là con trai GS. Nguyễn Ngọc San, gọi thầy Cao là bác ruột...
Như vậy, trong đại gia đình nhà thầy Nguyễn Đình Cao, có nhiều người thành danh, nổi tiếng, vây giữa hào quang của những hàm vị, danh hiệu...Còn thầy, thầy chỉ là một nhà giáo bình thường, khiêm nhường, thầm lặng...

3. Thầy Nguyễn Đình Cao - một nhà giáo mẫu mực

Từ những năm 60 của thế kỷ trước, thầy từng là giáo viên dạy Văn, rồi Hiệu trưởng trường cấp 2. Những năm 70, thầy dạy Nga văn ở ĐHSPHN, chủ yếu cho các lớp chuyên tu tiếng Nga của cán bộ trong và ngoài trường. Sau đó, thầy về khoa Ngữ văn dạy môn Tiếng Việt 2... Nói tới thầy Nguyễn Đình Cao là nói tới sự tận tụy, nhiệt tình. Nhiều người còn nhắc tới điều thú vị này ở thầy. Đó là khi thầy dạy bất cứ môn học nào, Nga văn hay Ngữ âm học tiếng Việt hoặc Tiếng Việt thực hành, hễ sinh viên, học viên nào có điều gì cần hỏi về bài vở, bao giờ thầy cũng tận tình giải đáp. Trò hỏi 1, thầy giảng giải tới 2, 3 một cách tường tận, thấu đáo, khiến nhiều học trò cảm động về sự tận tình của thầy. Thầy có "phông" kiến thức rộng, có trí nhớ tốt, tư duy rành rẽ, diễn đạt khúc chiết nên học trò nghe thầy giảng giải, bao giờ cũng "vỡ" ra nhiều điều bổ ích, thú vị. Khi đứng lớp cũng như khi tiếp xúc với sinh viên, thầy luôn nhẹ nhàng, lịch sự, điềm đạm, mực thước, chu đáo, nhiệt tình, thân thiện nên sinh viên rất quý mến, kính trọng thầy.
Thầy chỉ giản dị, thầm lặng vậy thôi; không ồn ã hàm vị, danh hiệu... Nhưng bù lại, thầy nhận được rất nhiều sự yêu quý, kính trọng của các thế hệ học sinh, sinh viên, học viên ở những nơi thầy từng công tác.

4. Thầy Nguyễn Đình Cao - một tấm gương lao động về chữ nghĩa

Nếu gọi thầy Nguyễn Đình Cao là một nhà khoa học thì nên hiểu thầy là một người làm khoa học ứng dụng, nghĩa là ứng dụng, vận dụng những tri thức lý luận về văn học, ngôn ngữ học, Việt ngữ học vào thực tiễn dạy học ngữ văn, thực tiễn sử dụng tiếng Việt trong đời sống học đường, đời sống xã hội. 

Khi dạy ở khoa Ngữ văn ĐHSPHN, thầy viết bộ giáo trình "Làm văn" dày cộm (2 tập, NXBGD, 1989 và 1991; thầy là tác giả chính; GS. Lê A là đồng tác giả). Giới chuyên môn đánh giá đây là cuốn sách có giá trị về phương diện vận dụng lý thuyết văn bản vào việc hướng dẫn thực hành làm văn trong nhà trường.

Gần đây, tác giả Nguyễn Đình Cao xuất bản cuốn "Hỏi - đáp kiến thức Ngữ văn THCS, THPT" (NXBGDVN, 2015) cũng theo hướng vận dụng tri thức lý luận văn học, ngôn ngữ học, Việt ngữ học vào việc giải mã tác phẩm văn chương hoặc tiếp cận phân tích tác phẩm văn chương dưới góc độ ngôn ngữ. Về cuốn sách này, nhà văn Tạ Duy Anh nhận xét: "Những câu hỏi - đáp này hấp dẫn ở chỗ nó không chỉ cần thiết mà còn gây sự thích thú. Hỏi hồn nhiên và đáp đầy nhiệt huyết. Người hỏi vì chưa biết, nhưng người đáp cũng nhờ thế mà biết thêm nhiều thứ. Cứ như vậy, cuộc đối thoại có thể kéo dài mãi và kéo theo biết bao nhiêu bạn đọc đến với một thế giới kì thú vào bậc nhất là khám phá những bí ẩn của ngôn ngữ và văn chương".

Một số cuốn sách của thầy Nguyễn Đình CaoMột số cuốn sách của thầy Nguyễn Đình Cao


Cũng theo hướng này, trước đó, tác giả Nguyễn Đình Cao đã xuất bản 2 cuốn sách công cụ: "Sổ tay chính tả tiếng Việt tiểu học" (NXBGD, 2005) và "Sổ tay giải nghĩa thành ngữ tiếng Việt - dành cho học sinh tiểu học và THCS" (NĐC chủ biên, NXBGD, 2009). Đây là 2 cuốn sách rất bổ ích, thiết thực, giúp học sinh qua tra cứu để viết đúng chính tả, sử dụng đúng nội dung, ý nghĩa các thành ngữ tiếng Việt phổ thông. Thầy là một trong những người đầu tiên đề nghị đưa chương trình Ngữ pháp văn bản vào môn Tiếng Việt và Làm văn ở trường phổ thông cơ sở.

Về phương diện nhà chuyên môn, nhà khoa học, có thể nói thầy Nguyễn Đình Cao là một tấm gương lao động về chữ nghĩa. Trong suốt cuộc đời làm chuyên môn, khoa học, thầy dành nhiều thời gian, công sức cho việc nghiên cứu các vấn đề về chữ nghĩa, ngôn từ trong tiếng Việt, giúp những người viết sách, làm báo, dạy và học môn Ngữ văn trong nhà trường những tư liệu quý, từ đó sử dụng chuẩn xác ngôn từ, chữ nghĩa trong lời nói, trong các văn bản. Sinh thời, thầy Nguyễn Đình Cao cộng tác với 9 tờ báo, tạp chí như Văn nghệ, Giáo dục và Thời đại, Văn học và Tuổi trẻ... và Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam.

Nội dung các bài báo chủ yếu luận bàn các vấn đề về chữ nghĩa tiếng Việt. Tiếp xúc với tên một số bài báo, ta thấy rõ điều này: "Nét ngài có phải là nét người?", "Tiếng "huyền" là tiếng gì?" (trong câu thơ Xuân Diệu: "Thu đến nơi nơi động tiếng huyền"), "Nghĩa của các từ ngữ: rét đài, rét lộc, rét Nàng Bân?", "Tác giả và tác gia nghĩa có khác nhau không?", "Dạm ngõ hay chạm ngõ?", "Rớt mùng tơi nghĩa là gì?", "Át - lát là gì?", "Sao gọi là cẩm nang?", "Vượt vũ môn nghĩa là gì?", "Giấy rách sao phải giữ lề?", "Xuất xứ của thành ngữ Lệnh ông không bằng cồng bà?"... Riêng với Đài TNVN, thầy Nguyễn Đình Cao cộng tác nhiều năm ở chuyên mục "Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt". Đôi lần, thầy còn đến tận phòng thu để trình bày một vấn đề nào đó về chữ nghĩa tiếng Việt. Gần đây, thầy cùng 2 tác giả là Phạm Văn Tình và Đào Tiến Thi viết chung một cuốn sách luận bàn về chữ nghĩa tiếng Việt. Bản thảo đã hoàn tất nhưng do NXB Kim Đồng gặp khó khăn về đầu ra nên cuốn sách đã không ra đời. 

Mấy năm cuối đời, thầy dồn sức cho một công trình có quy mô đồ sộ, có độ dày hàng ngàn trang: "Từ điển từ đồng nghĩa tiếng Việt" (Thầy là chủ biên, tác giả chính), khi thầy tuổi đã ngoài 80. Về đề tài này trước đó đã có một số cuốn sách được xuất bản, nhưng còn khiếm khuyết, bất cập về mặt này, mặt khác. Vì thế, thầy và các cộng sự quyết làm một cuốn "Từ điển đồng nghĩa" cho "ra tấm ra món", hy vọng để đời. Cứ coi cung cách thầy làm cuốn này thì thấy sự công phu, tâm huyết và cả sự cẩn trọng được dồn vào, đặt vào bản thảo có thể nói không kể hết. Một mục từ có khi thầy hì hụi làm một tuần chưa xong. Nào tra cứu, tập hợp, sắp xếp, đẽo gọt, chỉnh sửa... miệt mài, cặm cụi, lấy đêm làm ngày, thức khuya dậy sớm... Thầy nằm viện từ tháng 11/2017. Cô Việt vợ thầy, bảo: Ốm nặng nhưng thầy vẫn đòi mang bản thảo vào viện để tranh thủ làm khi đỡ mệt. Thầy dường như dồn chút sức lực cuối cùng cho cuốn sách này. Trước đó, lần nào tôi đến thăm thầy, thầy cũng say sưa nhắc đến cuốn sách đang được phôi thai, hình thành. Vừa biên soạn, thầy vừa dự tính chọn một "bà đỡ mát tay" cho sự ra đời của cuốn sách là một nhà xuất bản nào đó. Thoạt đầu, thầy chọn NXB Giáo dục Việt Nam, cụ thể là Công ty CP Sách dịch và Từ điển giáo dục, đơn vị trực thuộc NXBGDVN. Đây là bà đỡ chuyên nghiệp, rất đúng địa chỉ. Nhưng do đơn vị này có khó khăn về kinh phí, lại mới có sự chuyển đổi về tổ chức nên thầy chuyển hướng tìm một "bà đỡ" khác: NXB Đại học Sư phạm Hà Nội...Bao nhiêu ấp ủ, bao nhiêu tâm huyết, bao nhiêu băn khoăn trăn trở, bao nhiêu kì vọng về cuốn sách cuối đời này... Thế mà, sách chưa ra đời thì thầy đã ra đi... Tập bản thảo dày cộm, dở dang, như còn ấm nóng bàn tay thầy lật giở, nằm im lìm, ngơ ngác trên mặt bàn viết của thầy...

5. Vĩ thanh

TS. Lê Hữu TỉnhTS. Lê Hữu Tỉnh

Có người xủng xoảng, ồn ào những hàm vị, danh hiệu... nhưng ít thấy chăm chỉ trong lao động khoa học. Lại có người không hàm vị, danh hiệu nhưng âm thầm, lặng lẽ lao động cật lực, hết mình, không ngơi nghỉ, đến những giờ phút cuối cùng của cuộc đời. 
Cạnh đó, "nhân vị ngũ tuần thường thán lão" (Bác Hồ). Có người "chưa 50", chưa 60 "đã kêu già", đã tự cho phép mình nghỉ ngơi, buông vũ khí, không đụng chân đụng tay vào công việc. Lại có người ngoài tuổi bát thập, gần ngưỡng cửu thập, vẫn lao động hết mình, vẫn cần mẫn, cặm cụi, miệt mài, đánh vật với chữ nghĩa...

Chúng ta trân trọng và suy nghĩ về cuộc đời một người lao động như thầy Nguyễn Đình Cao.

Hà Nội, mùng 5 tháng Giêng Mậu Tuất
L.H.T

BigSchool: Trong bài có sử dụng tư liệu của các đồng nghiệp viết về thầy Nguyễn Đình Cao.

Ý kiến bạn đọc:

Bạn hãy Đăng nhập để gửi ý kiến của mình.

Đề thi mới nhất

Toán học & kết nối tuần 3

Môn Toán học - Lớp 8

Tống Phước Hiển

95 lượt thi

Toán học & kết nối tuần 3

Môn Toán học - Lớp 9

Tống Phước Hiển

81 lượt thi

Toán học & kết nối tuần 3

Môn Toán học - Lớp 6

Tống Phước Hiển

91 lượt thi

Toán học & kết nối tuần 3

Môn Toán học - Lớp 7

Tống Phước Hiển

87 lượt thi

Bài kiểm tra cuối kì II (Cuối năm)

Môn Toán học - Lớp 5

xtoan78

34 lượt thi

Xem thêm