Chưa "tâm phục, khẩu phục" nên tiếp tục trao đổi với Ban soạn thảo chương trình Ngữ văn

  • 25/01/2018 | 14:43 GMT+7
  • 2.987 lượt xem

Chúng tôi đã đăng ý kiến của cô giáo Phan Thanh Vân và phản hồi của PGS. TS. Đỗ Ngọc Thống về Dự thảo chương trình môn Ngữ văn mới mà chủ yếu là việc đưa ra 6 tác phẩm bắt buộc. Nhưng bên trao vẫn chưa "tâm phục, khẩu phục" nên xin... trao đổi tiếp.

Nhận thấy những điều còn bất ổn trong dự thảo chương trình ngữ văn mới, ngày 19/1/2018 chúng tôi đã có những trao đổi và đề nghị ban biên soạn lý giải tường minh hơn. Ngày 22/1/2018, PGS.TS. Đỗ Ngọc Thống đã có bài trao đổi cụ thể hơn về việc chọn 6 tác phẩm bắt buộc.

Bài trao đổi lần này của ông khá dài song những nội dung được trao đổi liệu có giải quyết được những vấn đề mà nhiều người, nhất là giáo viên văn còn băn khoăn hay không? 6 tác phẩm bắt buộc mà Ban biên soạn chương trình lựa chọn liệu có phải là 6 tác phẩm tiêu biểu cho thành tựu văn học Việt Nam không? 


Trước hết, chúng tôi thực sự rất băn khoăn về các tiêu chí mà PGS Đỗ Ngọc Thống đưa ra để lựa chọn các tác phẩm tiêu biểu cho nền Văn học Việt Nam:
1. Phục vụ trực tiếp cho việc phát triển các phẩm chất và năng lực theo mục tiêu, yêu cầu cần đạt của chương trình.
2. Phù hợp với kinh nghiệm, năng lực nhận thức, đặc điểm tâm sinh lý, mối quan tâm của học sinh ở từng lớp/cấp học; giúp học sinh có hứng thú đọc văn.
3. Có giá trị đặc sắc về nội dung và nghệ thuật, nhất là có tính chuẩn mực và sáng tạo về ngôn ngữ.
4. Phản ánh được thành tựu về tư tưởng, văn học, văn hóa dân tộc như tinh thần yêu nước, độc lập dân tộc, ý thức về chủ quyền quốc gia, tính nhân văn, lòng nhân ái, khoan dung,… và những giá trị phổ quát của nhân loại.
5. Riêng 6 văn bản bắt buộc, ngoài các tiêu chí trên còn phải đáp ứng được một số yêu cầu sau: đó là những VB-TP có vị trí và tầm quan trọng bậc nhất về tư tưởng yêu nước, tự hào dân tộc và giá trị nhân văn; có vị trí và ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tinh thần của dân tộc; có giá trị và tác động lâu bền đối với nhiều thế hệ.
(Các số thứ tự tiêu chí 1,2,3,4,5 là do tôi đưa vào để tiện đối chiếu trao đổi, nguyên văn tác giả gạch đầu dòng).

Theo tôi, đã tiêu chí là phải rõ ràng, cụ thể và "gọi tên" được. Tiêu chí lựa chọn tác phẩm (tiêu biểu) khác với mục tiêu của môn học. Trong 4 tiêu chí chung mà PGS Đỗ Ngọc Thống nêu ra, hai tiêu chí đầu (1),(2) có thể xem là mục tiêu cần đạt của môn học. Tiêu chí thứ (3),(4) còn chung chung, có thể áp vào nhiều tác phẩm và rất khó lựa chọn. Tiêu chí thứ 5 được xem như là "phần cứng" để chọn 6 tác phẩm tiêu biểu vì nhấn mạnh "tầm quan trọng bậc nhất về tư tưởng yêu nước, tự hào dân tộc và giá trị nhân văn; có vị trí và ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tinh thần của dân tộc; có giá trị và tác động lâu bền đối với nhiều thế hệ", mặc dầu đã bao hàm trong tiêu chí (3) và (4). 

Nhìn vào các tiêu chí trên, dường như có sự nhập nhằng giữa khái niệm "tiêu chí" với "mục tiêu cần đạt"? Và chúng tôi băn khoăn rằng, liệu việc đưa ra các tiêu chí và lựa chọn 6 tác phẩm tiêu biểu có phải là sự thống nhất của tất cả thành viên trong Ban soạn thảo chương trình Ngữ văn? Hay đây chỉ là ý kiến của cá nhân PGS Đỗ Ngọc Thống?

Theo PGS Đỗ Ngọc Thống, "Với tiêu chí và yêu cầu ấy, chúng tôi đề xuất 6 văn bản - tác phẩm (VB-TP) đã nêu. Có thể thấy điểm chung xuyên suốt các tác phẩm bắt buộc nêu trên, là tinh thần dân tộc, tinh thần yêu nước, ý thức về chủ quyền lãnh thổ và tính nhân văn". "Đó cũng là những áng văn tiêu biểu cho hình thức các thể loại "văn, sử, triết bất phân", mang nhiều giá trị đặc sắc của lịch sử văn học dân tộc; tư tưởng của các tác phẩm này vẫn có ảnh hưởng sâu sắc và hiện vẫn truyền được cảm hứng cho giới trẻ."

Tôi chưa rõ về cách diễn đạt này lắm: ...những áng văn tiêu biểu cho các thể loại "văn sử bất phân", mang nhiều giá trị đặc sắc của lịch sử văn học dân tộc... vẫn có ảnh hưởng...vẫn truyền được cảm hứng cho giới trẻ”?

Chính "Vì theo tiêu chí ấy thì chỉ mới thấy có 6 VB-TP ấy”. Tưởng là phải nhưng có lẽ chưa phải. Vì như chúng tôi đã nhận xét ở bài trao đổi thứ nhất, 6 tác phẩm được chọn vừa thiếu lại vừa thừa. Trong sáu tác phẩm bắt buộc: "Nam quốc sơn hà", "Hịch tướng sĩ", "Bình Ngô đại cáo", "Truyện Kiều", "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" và "Tuyên ngôn độc lập" ta thấy yếu tố sử, chính trị lấn át yếu tố văn (trừ “Truyện Kiều”). Sáu tác phẩm được chọn làm "huyết mạch" của văn chương Việt, có đến 5 tác phẩm thuộc phần văn học trung đại, còn lại một tác phẩm thuộc văn học hiện đại ("Tuyên ngôn độc lập"); 5 tác phẩm trùng về cảm hứng yêu nước, chỉ một tác phẩm mang cảm hứng nhân đạo ("Truyện Kiều"); 6 tác phẩm có tới 3 tác phẩm thuộc thể văn chính luận, trong đó có 5 tác phẩm viết theo thi pháp truyền thống. Như vậy 6 tác phẩm được chọn vừa trùng về chủ đề/cảm hứng, vừa trùng về thể loại.

Một vấn đề nữa, "Yêu nước, đánh giặc cũng là biểu hiện của nhân nghĩa, nhân đạo, nhân văn...", kiến thức phổ thông này học sinh nào cũng đã được học, nhưng cần phải nhắc lại rằng, điều cốt lõi nhất khi nói đến yêu nước là nhà văn hướng tới tổ quốc, cộng đồng, dân tộc, ngợi ca lòng căm thù giặc, tinh thần xả thân vì đất nước của nhân dân; Nói đến nhân văn, nhân đạo hay nhân bản là quan tâm đến đời sống con người, vì con người, cho con người, hướng đến những vấn đề của nhân loại. Các tác phẩm được chọn mới chủ yếu thỏa mãn tư tưởng yêu nước, tự hào dân tộc mà ít chú ý đến những vấn đề mang tính nhân loại - vấn đề quyền của con người.

Chúng tôi vẫn ý thức được rằng, "không phải HS chỉ được học 6 VB-TP này mà còn được tiếp xúc, đọc hiểu, phân tích và đánh giá hàng trăm VB-TP, với hơn 4500 giờ...”". Về mặt lý thuyết, tác phẩm bắt buộc hay tự chọn, không có khoảng cách xa lắm, nhưng trên thực tế, quan điểm, nhận thức của GV phổ thông thì hoàn toàn khác. Khái niệm "bắt buộc" được xem như là "đóng đinh", giáo viên và học sinh sẽ chỉ chăm chăm vào 6 tác phẩm bắt buộc. Thi cử cũng vào đó; các tác phẩm tự chọn cũng được chọn khác nhau và rất có thể chỉ được dạy và học một cách tuỳ hứng, qua loa... không biết môn văn trong nhà trường sẽ đi về đâu trong công cuộc đổi mới này! 

Nhà báo Trần Quang Đại đã rất có lý khi đưa ra nhận xét: "Cho dù Bộ GD-ĐT khẳng định, quy định học bắt buộc 6 tác phẩm không có nghĩa các tác phẩm khác chỉ đọc thêm, tuy nhiên, sự phân biệt giữa "bắt buộc" và "không bắt buộc" cũng đã hình thành. Sự "đầu tư" của GV và HS vào hai loại tác phẩm kia, đương nhiên sẽ khác nhau. Đến phần thi cử, rắc rối bắt đầu phát sinh. Trong phạm vi lớp, GV sẽ ra đề vào những tác phẩm đã dạy cho HS. Nhưng đến khi thi khảo sát, thi tốt nghiệp, tuyển sinh… đề thi sẽ rất rắc rối”. 

"Giải trình" về điều này, PGS Đỗ Ngọc Thống cho rằng: "6 tác phẩm này có những giá trị và vị trí đặc biệt mà các tác phẩm khác khó cùng loại". Điều này cho thấy, chúng ta hầu như vẫn còn bị tiêu chí "văn học phục vụ chính trị" chi phối, đây là một trong những lý do khiến học trò chán môn văn trong suốt nhiều chục năm qua.

Dạy tác phẩm văn chương mà toàn phải đi tìm nội dung tư tưởng, tìm ý nghĩa chính trị của nó thì sao có thể làm rung động trái tim các em được? Mục đích dạy môn văn là để các em bằng xúc cảm tâm hồn yêu tiếng mẹ đẻ, từ cái gốc đó để yêu quê hương, yêu dân tộc mình. Sao chúng ta lại phải dạy một bài thơ, một bài văn khô khan, cốt chỉ tìm nội dung tư tưởng mà quên đi tính thẩm mỹ của nó thì còn đâu là văn học nữa?

Mặt khác, trong sáu tác phẩm bắt buộc, ta thấy "tâm thức Hán" lấn át "tâm thức Nôm". Ông cha ta vì không có chữ viết riêng, phải mượn chữ Hán của Trung Quốc làm chữ viết của mình. Ngay cả chữ Nôm của ta cũng còn dư âm "tâm thức Hán" vì phải biết chữ Hán mới học được chữ Nôm!

Để góp phần tháo gỡ những bất hợp lý tên, cá nhân tôi có đề xuất 5 tiêu chí lựa chọn tác phẩm văn học tiêu biểu để Ban soạn thảo và các đồng nghiệp tham khảo:
- Thứ nhất, tác phẩm phải điển hình cho các GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN VH 
- Thứ hai, tác phẩm phải TIÊU BIỂU VỀ THỂ LOẠI 
- Thứ ba, tác phẩm phải tiêu biểu về CHỦ ĐỀ/CẢM HỨNG 
- Thứ tư, tác phẩm phải ĐIỂN HÌNH VỀ THI PHÁP 
- Thứ năm, tác phẩm phải có GIÁ TRỊ TRƯỜNG TỒN (cả về tư tưởng và nghệ thuật).

Chiếu theo năm tiêu chí trên, theo tôi, nên bớt hai tác phẩm trung đại là "Bài thơ Thần" (tương truyền của Lý Thường Kiệt) và "Hịch tướng sĩ" của Trần Quốc Tuấn. Bài thơ "Bài thơ Thần" đang còn nằm trong sự tranh cãi về văn bản nguồn gốc ra đời của nó. Học sinh thời @ chỉ cần đánh mấy chữ “Tác giả thật của bài Nam quốc sơn hà là ai” trên Google là biết bài thơ này chưa hẳn là của Lý Thường Kiệt. Chính điều đơn giản này sẽ làm mất lòng tin của các em. Có người còn cho bài thơ này của Trung Quốc, thời nhà Trần (Tấn, Trần, Tùy, Đường). Biết bao nhiêu ý kiến tranh luận về tác giả, văn bản "Bài thơ Thần" như vậy, làm sao PGS Đỗ Ngọc Thống lại khẳng định "chắc chắn vẫn là của văn học dân tộc Việt thời Lý chống bọn xâm lược phương Bắc"? Một bài thơ mà tác giả của nó còn nằm trong sự hồ nghi về văn bản và tác giả, không thể đưa vào học bắt buộc trong chương trình học văn phổ thông được. 

Về bài "Hịch tướng sĩ" của Trần Quốc Tuấn, theo tôi, hịch không phải thể loại tiêu biểu của Văn học trung đại. Trong "Hịch tướng sĩ", các gương anh hùng mà tác giả nêu ra đều lấy trong sử sách Trung Quốc. Hơn nữa, tác phẩm này có chung đề tài cảm hứng yêu nước với 3 tác phẩm còn lại, trong khi đó chúng ta lại bỏ qua "Bà chúa thơ Nôm". Thơ bà là tiếng nói của khát vọng sống, sự thức tỉnh con người cá nhân, đặc biệt yếu tố nữ quyền (thơ phương đông cùng thời với bà, theo tôi được biết, không có gương mặt nào xuất sắc như bà, tiếng nói của Hồ Xuân Hương đạt đến tầm nhân loại).

Thực ra, trên thế giới, chiến tranh là cái bất bình thường. Chiến tranh nào rồi cũng qua đi. Chỉ có đất nước ta, lịch sử 4000 năm gắn liền với chiến tranh nên cái bất bình thường trở nên cái bình thường. Cái lạ trở thành cái quen... phải chăng vì vậy mà người ta quen đề cao cảm hứng yêu nước ? Cái trường tồn thực ra là những giá trị gắn với quyền của con người: tình yêu, khát vọng sống... Không lý gì khi chọn ra các tác phẩm tiêu biểu ta không nghĩ nhiều đến những tác phẩm văn chương nghệ thuật đích thực, mang giá trị nhân văn sâu sắc...?

Đành rằng, truyền thống đánh giặc giữ nước là truyền thống đáng quý nhất của cha ông ta để giành và giữ được Tổ Quốc. Theo tôi, chủ đề này, chỉ nên chọn hai tác phẩm "Bình Ngô đại cáo" và "Văn tế nghĩa sĩ Cần giuộc". Chọn “Tuyên ngôn độc lập” cũng là hợp lý vì tác phẩm ra đời ở thời điểm bước ngoặt của lịch sử, mở ra kỷ nguyên mới...

Việc bỏ bớt hai tác phẩm trung đại không phải vì "tác phẩm trung đại là khó, còn tác phẩm hiện đại là dễ". Vấn đề là ở chỗ các tác phẩm bắt buộc đó, ngoài "Truyện Kiều", thiếu đi tính đích thực của văn chương. Tác phẩm văn chương đúng nghĩa phải là tác phẩm hư cấu. Độc quyền thẩm mỹ của văn chương là hư cấu. Hầu hết các văn bản được chọn giảng bắt buộc đều thuôc văn chương phi hư cấu. 

Theo tôi, khi soạn sách giáo khoa cho môn Ngữ văn, chúng ta phải giải quyết được câu hỏi gan ruột này: "Làm sao học sinh ngày nay lại chán học văn đến như vậy?". Chúng ta chỉ loay hoay về đề tài, về thể loại, về chính trị, về tư tưởng, chủ nghĩa, tác giả lớn bé mà quên đi cái cụ thể, bài văn ấy, truyện ngắn ấy, tiểu thuyết ấy có hay không, khi giảng có làm giáo viên hứng khởi không?

Ban biên soạn chương trình đã quên đi mảng văn học đầu thế kỷ XX đến nay, hơn 100 năm văn học dân tộc không có tác phẩm nào xứng đáng để đưa vào học bắt buộc ư? Chúng ta cứ "gà què ăn quẩn cối xay" quay đi quay lại mảng hiện đại với những tác giả tác phẩm quen thuộc?

Ở bài viết trước, theo đề nghị của PGS, tôi có đề xuất một số tác giả, tác phẩm theo quan niệm cá nhân. (Hồ Xuân Hương, Xuân Diệu Nam Cao, Chế Lan Viên, Nguyễn Minh Châu) với các lý do như đã trình bày. Ban biên soạn chương trình có thể tìm những tác giả tác phẩm khác dựa vào hệ tiêu chí đã xác định, trên tinh thần hướng tới một chương trình dân tộc, khoa học và khai phóng!

Có lẽ do chưa gặp nhau trong điểm nhìn nên khi tôi đề xuất 5 tiêu chí trên, PGS cho rằng các tiêu chí thứ nhất, thứ hai thứ ba mà tôi đề ra đã nằm trong yêu cầu cần đạt (tiêu chí số 1) của Dự thảo chương trình môn học. Ông cho rằng, tôi tự mâu thuẫn, vì nếu chọn theo giai đoạn văn học thì với các tác phẩm hiện đại (sau 1945) "làm thế nào mà xác định được tác phẩm nào sẽ có giá trị trường tồn? Những tác phẩm này đã được thử thách qua thời gian đâu? Hơn nữa với hàng ngàn tác phẩm thì mỗi giai đoạn, nhất là văn học Việt Nam hiện đại, sẽ chọn VB-TP nào đây?” !!!

Xin phép không tranh luận về vấn đề này vì quan điểm của chọn tác phẩm tiêu biểu của tôi không giống với quan điểm của Ban soạn thảo chương trình, vì thế, tôi đề nghị nên trưng cầu hai hệ tiêu chí để đồng nghiệp và bạn đọc quan tâm tham khảo, nhận xét, kiến nghị thêm. 

Chúng ta, có dám vì chất lượng tuyệt hay của một tác phẩm cụ thể để giúp thầy cô có hứng thú dạy và học trò hứng thú học mà quên đi tiêu chí cũ mèn: tác giả ấy lớn - bé hay không?

Trong nhóm các nhà thơ "chống Mỹ cứu nước" chúng ta quen đưa các bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Duy, Bằng Việt, Xuân Quỳnh, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh …vào sách giáo khoa nhưng liệu chúng ta có dám đưa vào một bài thơ tình cực hay của một tác giả không mấy nổi tiếng: Lò Ngân Sủn ( 1945-2013). Tôi xin trích bài thơ: "NGƯỜI ĐẸP" của nhà thơ dân tộc Dáy - Lò Ngân Sủn:

Ai viết tên em bằng ánh sáng 
Ai vẽ hình em bằng ánh trăng 
(Dân ca Dáy)

Người đẹp trông như tuyết 
chạm vào thấy nóng 
Người đẹp trông như lửa 
sờ vào thấy mát 
Người không khát - nhìn người đẹp cũng khát 
Người không đói - nhìn người đẹp cũng đói 
Người muốn chết - nhìn người đẹp lại không muốn chết nữa

Ơ! Người đẹp là ước mơ 
Treo trước mắt mọi người!

(Bữa tình yêu, Lò Ngân Sủn, NXB Hội nhà văn, 2005)

Ví như bài thơ này có mặt trong sách giáo khoa môn văn lớp 12 (phần tự chọn) chắc chắn sẽ là một hứng thú lớn cho cả thầy và trò.
Xin hãy cứu lấy môn Ngữ văn đang nhạt dần trong nhà trường bằng những bài thơ hay như như thế!

24/1/2018

Phan Thanh Vân

(Giáo viên Ngữ văn, THPT Huỳnh Thúc Kháng, Nghệ An)

Ý kiến bạn đọc:

Bạn hãy Đăng nhập để gửi ý kiến của mình.

Đề thi mới nhất

Toán học & kết nối tuần 3

Môn Toán học - Lớp 8

Tống Phước Hiển

146 lượt thi

Toán học & kết nối tuần 3

Môn Toán học - Lớp 9

Tống Phước Hiển

104 lượt thi

Toán học & kết nối tuần 3

Môn Toán học - Lớp 6

Tống Phước Hiển

127 lượt thi

Toán học & kết nối tuần 3

Môn Toán học - Lớp 7

Tống Phước Hiển

97 lượt thi

Bài kiểm tra cuối kì II (Cuối năm)

Môn Toán học - Lớp 5

xtoan78

82 lượt thi

Xem thêm

Bài giảng mới nhất

Ghi số tự nhiên

Ghi số tự nhiên

Nguyễn Sáng

Toán học - Lớp 6

Xem thêm