Tin mới

Chấp nhận và giúp con xử lí cảm xúc

Cảm xúc và hành vi của trẻ có 1 mối liên hệ trực tiếp với nhau. Khi trẻ cảm thấy dễ chịu, chúng sẽ cư xử đúng mực. Vậy chúng ta phải làm sao để trẻ cảm thấy dễ chịu, câu trả lời là HÃY CHẤP NHẬN CẢM XÚC của chúng! Kinh nghiệm của người mẹ rất hay và cụ thể.

Trong note này mình sẽ ghi lại những kiến thức mà mình đã thu lượm được và tâm đắc nhất từ quá trình học hỏi, đọc nghiên cứu suy ngẫm. Ở phần cuối mình sẽ chia sẻ cách thức mình thực hành và những tình huống cụ thể diễn ra ở nhà mình.

1. TẠI SAO CẦN CHẤP NHẬN CẢM XÚC CỦA CON?

Vì nếu cha mẹ làm ngược lại 2 cơn giận gặp nhau thì chỉ cuốn bay mối quan hệ bố mẹ-con cái đẩy 2 bên vào cuộc chiến quyền lực và rồi để lại những tổn thương sâu sắc. Hãy tưởng tượng việc mỗi lần con có những cảm xúc tiêu cực mà ko được lắng nghe, giải toả mà bị phớt lờ, khước từ hay giảng đạo, đe nẹt thì giống như cái đầu gối của con trẻ trầy trụa vết xước và chi chít sẹo vì mỗi lần ngã ko được băng bó chăm sóc cẩn thận.

Bố mẹ-con cái đẩy 2 bên vào cuộc chiến Bố mẹ-con cái đẩy 2 bên vào cuộc chiến
Cha mẹ chúng ta nếu chỉ theo bản năng thì không thường xuyên chấp nhận cảm xúc của trẻ, nhiều khi chỉ là theo thói quen ko chút suy nghĩ chúng ta gạt đi những cảm xúc của con và nói ra những câu chẳng hạn như: cái đấy có chán đâu sao con ko thích, con nói thế chỉ vì con mệt mỏi mà thôi, sao con phải cáu nhặng lên như thế, không sao cái này sửa dễ mà sao con phải khóc ... Sự khước từ cảm xúc thường xuyên làm trẻ rối trí và phát cáu. Chúng không biết những cảm xúc của chúng là gì, không miêu tả được, không gọi tên được dẫn đến không nói ra được không chia sẻ được, xa hơn khi trưởng thành chúng sẽ không tin cậy vào những cảm xúc của chúng, xấu hổ hoặc bế tắc trong cảm xúc, bối rối giữa cảm xúc và lí trí không tìm ra hướng giải quyết vấn đề mà chúng mắc phải.

Khi bố mẹ khước từ cảm xúc của con cái, không chỉ tất cả những cuộc đối thoại giữa bố mẹ và con đều trở thành cuộc tranh cãi, mà bố mẹ còn đang nói đi nói lại với con rằng đừng có tin vào những cảm nhận của nó, thay vào đó hãy chỉ tin vào những cảm nhận của chính bố mẹ mà thôi. Nhưng sự thực là bố mẹ và con cái là 2 con người tách biệt, với 2 hệ thống cảm xúc khác hẳn nhau. Không có ai đúng hay sai, chỉ đơn thuần là mỗi bên cảm thấy những gì mình đang cảm thấy.

2. CHẤP NHẬN CẢM XÚC CỦA CON BẰNG CÁCH NÀO?

Giao tiếp bằng kiểu ngôn ngữ cảm thông ko tự nhiên mà vuột ra khỏi miệng chúng ta, cần phải thực sự hiểu tác dụng của chúng và luyện tập qua thời gian, rút kinh nghiệm để trở thành kĩ thuật, kĩ năng. Đây là 4 bước giúp con cái xử lý những cảm xúc của chúng:
1. Lắng nghe chăm chú hết sức.
2. Công nhận cảm xúc của con bằng những từ cảm thán: ồ, ừm, à ra thế, à vậy hả..
3. Ghi nhận, đặt tên cho cảm xúc của con.
4. Nêu ra những ước muốn không thể thực hiện được của con.

Ngồi xuống, nhìn con và nghe...Ngồi xuống, nhìn con và nghe...
 
Ngồi xuống, nhìn con và nghe, đó là việc đầu tiên giúp con lùi một bước khỏi cơn tam bành. Thái độ là rất quan trọng. Lắng nghe có nghĩa là phải lắng nghe thực sự, chứ đừng chỉ là tỏ vẻ, cha mẹ nghe có không hiểu cũng phải cố, cố hiểu rồi sẽ hiểu. Sẽ chẳng khích lệ trẻ nói tí nào khi nó phải cố nói với người chỉ ngoài miệng bảo là đang nghe nó. Nếu thái độ của chúng ta ko phải là thái độ thông cảm thì bất kể chúng ta làm gì, nói gì đều bị đứa trẻ cảm nhận là giả tạo. Những hành động chất chứa sự lắng nghe và cảm thông thật lòng sẽ truyền tải thẳng đến trái tim trẻ. Ngay cả khi cha mẹ thấy cảm xúc của con làm mình bừng bừng tức giận hay chìm nghỉm trong sự xấu hổ thì vẫn cứ nghe thôi rồi sau hạ hồi phân giải vì thật ra trẻ ko cần ta phải đồng ý với cảm xúc của nó, nó chỉ cần cảm xúc của nó được công nhận là đang tồn tại.
 
Tự đặt mình vào vị trí của con, cố gắng dò sóng để bắt lấy những gì mà mình cảm nhận là con đang trải qua ví như: "ồ hoá ra con vẫn còn thấy mệt mặc dù con vừa mới ngủ dậy", "mẹ thấy ở đây lạnh nhưng chắc là con thấy nóng". Trẻ sẽ bắt đầu cảm thấy an toàn, sẽ dễ kể về cảm xúc và rắc rối của mình. Tuỳ từng vấn đề mà đôi khi sau khi được nói ra cảm xúc của mình có trẻ quên ngay vấn đề, phụ huynh chẳng cần nói gì cả ngoài một sự im lặng đầy cảm thông.
 
Ở những trường hợp khác, trẻ sau khi được "xả" bắt đầu có thể tự nhìn vào cảm xúc của mình và tự giúp mình tháo gỡ khúc mắc. Vấn đề phức tạp, trẻ chưa tự tìm ra cách giải quyết thì ít nhất sau khi được lắng nghe chúng cũng đã bình tĩnh lại và sẵn sàng nghe những lời khuyên bảo từ cha mẹ. Cách nhanh nhất lại là cách từ từ chậm rãi nhất. Khi chúng ta thúc giục trẻ đẩy cảm xúc xấu của nó đi- cho dù nói nhẹ nhàng tử tế cách nào chăng nữa dường như trẻ chỉ buồn bực hơn và tắc tị trong đó. Càng chấp nhận những cảm xúc của trẻ thì trẻ càng dễ phủi bỏ chúng. Những lời nói: ồ, ừm, vậy à ... đơn giản nhưng có rất nhiều tác dụng tương hỗ. Cộng thêm thái độ quan tâm sẽ giúp trẻ đào sâu, sắp xếp lại những suy nghĩ và cảm xúc của nó rồi tự bật ra những giải pháp của chính nó. Ngược lại, trẻ sẽ rất khó suy nghĩ mạch lạc hoặc có tính xây dựng khi có người chẳng nghe mà cứ chất vấn, buộc tội hay đe nó.

Lắng nghe con để giúp con điều chỉnhLắng nghe con để giúp con điều chỉnh
 
Cha mẹ cần kiềm chế khuyên răn dù rất nôn nóng giải quyết vấn đề hộ con một cách ngay tức khắc kiểu như:
- Mẹ con mệt quá-> thế thì vào giường đi nghỉ đi.
- Mẹ con đói --> thế thì lấy cái gì đó ăn đi.
 
Hãy chống lại cám dỗ "làm cho tốt hơn" ngay lập tức, thay vì khuyên răn hãy tiếp tục công nhận cảm xúc của trẻ. Như thế ta vừa tránh được việc lỡ nói ra thứ mà nó không muốn, lại vừa kích thích được con tự giải quyết vấn đề của mình.
 
Chúng ta cũng không nên hỏi tại sao con lại thấy thế: tại sao con khóc? Sao con cáu?... Có lúc trẻ có thể nói cho ta biết tại sao chúng sợ hãi, giận dữ hay buồn rầu. Nhưng đa số trường hợp là câu hỏi tại sao chỉ làm trầm trọng hơn vấn đề. Ngoài nỗi ấm ức ban đầu, giờ chúng lại bị buộc phải phân tích nguyên nhân và phải đưa ra lời giải thích thoả đáng cho việc chúng cảm thấy như thế. Mà trẻ con thì thường xuyên chẳng hiểu tại sao nó lại cảm thấy thế. Sẽ hữu ích hơn cho đứa trẻ đang buồn khi nghe: mẹ thấy hình như có chuyện làm con buồn. Nó sẽ dễ nói chuyện với người lớn công nhận những gì nó đang cảm thấy hơn là người bắt ép nó phải giải thích.

3. THỰC TẾ ÁP DỤNG Ở NHÀ MÌNH

Tác giả và 3 bạn nhỏ thân yêuTác giả và 3 bạn nhỏ thân yêu

Trong 4 kĩ năng trên có lẽ kiềm chế bản thân để lắng nghe cảm xúc đang tuôn trào của trẻ là khó nhất, sau đó đến việc đặt tên cho cảm xúc đó. Cha mẹ thường không phản hồi theo cách gọi tên cảm xúc của trẻ cho trẻ nghe vì chúng ta nghĩ sẽ làm tình hình tệ hơn. Sự thật thì ngược lại. Đứa trẻ cảm thấy được an ủi sâu sắc khi được lắng nghe những lời nói mô tả những gì mà nó đang trải qua. Tuy nhiên cần phải luyện tập và tập trung mới có thể nhìn vào và nhìn xa hơn những gì trẻ đang nói để xác định cảm xúc thật của nó là gì. Việc này cực kì quan trọng bởi vì chúng ta đang cung cấp vốn từ ngữ cho trẻ để trẻ biết cách mô tả thực tế nội tâm của nó. Một khi trẻ biết từ vựng để diễn đạt những gì nó đang trải qua thì nó có thể bắt đầu xử lý cảm xúc của mình.
 
Gần đây mình cảm thấy bước lắng nghe con cái dễ dàng hơn khá nhiều, không cần phải kìm nữa, vì mình cơ bản đã thấy thông suốt với ý nghĩ: để lựa chọn cách hiệu quả nhất để dập tắt ngọn lửa thì cần biết thứ gì đang bùng cháy. Chính là những cảm xúc và nhu cầu ẩn đằng sau ngọn lửa khi con có những hành vi khó chiều. 3 đứa con mình đều thuộc nhóm tính khí mạnh, là nhóm sinh ra với cường độ cảm xúc mạnh hơn, kiên quyết hơn, nhạy cảm hơn, mẫn cảm hơn, khó chịu với sự thay đổi hơn. Nhưng mình đã tự nhắc mình rằng: khi còn nhỏ thì thật khó chấp nhận cái kiểu thế này nhưng thực ra nó lại là những nét tính khí mà chúng ta trân trọng ở người trưởng thành vì thế ko bao giờ là sớm để hướng dẫn con hiểu nội tân mình và biến đó thành thế mạnh cả.
 
Mình đã viết điều đó ra thành 1 danh sách và dán ở cửa để luôn giữ tinh thần hướng tới ưu điểm và bình tĩnh đối mặt với mọi cơn tam bành của các con:
 
Luôn nhớ để bình tĩnh với conLuôn nhớ để bình tĩnh với con
Sau một thời gian luyện tập, mình còn nhận thấy tình huống thì luôn đến bất ngờ cần xử lý ngay mà chính vốn từ mô tả cảm xúc của mình lại thật nghèo nàn, vậy là mình đã viết 1 danh sách tên gọi các cảm xúc và phân loại theo tình huống và thang cảm xúc, cũng dán ở cửa để lúc cần lượn qua đó ngó 1 cái trước khi mở lời phản hồi con. Danh sách của mình như sau:
- tức giận, tức điên, nổi điên, cáu tiết, điên tiết - bực bội, bức bối, sôi sục, nổ tung, bực kinh khủng, giận kinh người.
- buồn bã, buồn rầu, chán nản, buồn chán, buồn tẻ, tẻ nhạt, chán ghét, khổ sở.
- mệt mỏi, ốm yếu, buồn ngủ, đau nhức, đau mỏi, bứt rứt, khó chịu, không thoải mái, kiệt sức.
- xấu hổ, thất vọng, phân vân, bối rối, bế tắc.
- tủi thân, ấm ức, không công bằng, nản lòng, ức chế.
- xúc động, buồn phát khóc, tồi tệ, không vui, thất vọng, hối hận.
- sợ hãi, lo lắng, hoang mang, sốc, căng thẳng, bất lực.
- choáng ngợp, không chắc chắn, cô đơn, lo sợ, tuyệt vọng.

Hạnh phúc bên con tràn ngậpHạnh phúc bên con tràn ngập
 
Và đây là note ghi lại những tình huống xảy ra trong ngày hôm nay của mấy mẹ con mình.

Khi xử lý tình huống có lúc mình cũng xác định sai cảm xúc của con, nhưng mình hiểu là cơ hội không bao giờ mất nếu mình tiếp tục kiên trì. Con sẽ nhanh chóng phản ứng để mình có thể đoán lại, con khó chịu vì nó không được lắng nghe, chứ khi đã được lắng nghe mà cha mẹ chưa hiểu đúng thì những nỗ lực của cha mẹ vẫn được chúng đề cao và chúng dần thả lỏng cơ thể tiếp tục hợp tác nói rõ hơn ý muốn của chúng để ta có thể sửa. Sự đồng cảm luôn luôn được đánh giá cao, cho dù nó đến sớm hay muộn.
Hi vọng chút kinh nghiệm của mình có ích cho ai đó. Chúc các bố mẹ chân cứng đá mềm trưởng thành cùng con nhé ạ.

Phạm Thanh Phương Anh
(Tác giả đồng ý để BigSchool chia sẻ)

Tài liệu tham khảo:

  1. How to talk so kids will listen& listen so kids will talk, tác giả Adele Faber& Elaine Marlish. Bản dịch tiếng Việt: "Nói sao cho trẻ chịu nghe, nghe sao cho trẻ chịu nói", NXB Tri Thức
  2. Raising your spirited child, tác giả Mary Sheedy Kurcinka. Bản dịch tiếng Việt: "Tính khí của trẻ", NXB Lao động
  3. Parent Survival Training, tác giả Silverman, M. & Lusting, D. Tài liệu tâm lý học- chương trình STEP huấn luyện phụ huynh quản lý hành vi trẻ nhỏ, FB Thành Minh Nguyễn.
Ý kiến bạn đọc (1)

L Lai Army bmẹ mk có khi nào làm đc mấy cái này đâu NÓI THẬT ĐẤY

· Trả lời · 1 tháng trước
Bạn hãy Đăng nhập để gửi ý kiến của mình.